Kiến trúc Việt Nam đang bị 'ô nhiễm'

Bộ mặt kiến trúc Việt Nam đang mang nét lộn xộn của loại hình cư trú chạy theo lượng, dẫn đến tình trạng "ô nhiễm". Đây là một thuật ngữ nhấn mạnh hình thức kiến trúc xấu, xét trên 4 phương diện công năng, kinh tế, vật liệu và thẩm mỹ.

Công năng của những ngôi nhà được xây ở Việt Nam thoạt tiên có vẻ "ổn". Từng ngôi nhà đều được tính toán sao cho mỗi m2 sinh lời. Nhưng xét về các tiêu chuẩn như khả năng linh hoạt, độ chiếu sáng, thông khí hay giải quyết vi khí hậu lại rất kém. Ví dụ những nhà lô và mặt phố phổ biến trong các đô thị hiện nay chỉ có một mặt tiền, những tiêu chuẩn trên cố gắng lắm cũng chỉ được giải quyết một cách gián tiếp. Những căn nhà này thường không bỏ phí một m2 nào và gần như đều xây hết đất. Song khi thiếu những xử lý tương tác với môi trường thì phải dùng các hình thức bổ trợ năng lượng như máy lạnh, chiếu sáng nhân tạo… Khi việc này diễn ra ở tần suất cao và trên một diện rộng, bài toán công năng chỉ được giải quyết rất kém, kéo theo là ô nhiễm môi trường như khí thải nhà kính, tiêu hao năng lượng...

Bệnh hình thức và cái "tôi" của chủ nhà được thể hiện trên mặt đứng của những ngôi nhà ở Đồng Kỵ - Bắc Ninh.

Một ngôi nhà muốn giải quyết công năng riêng cũng chưa thể thành công khi xung quanh là những căn nhà tỏa ra hơi nóng, bức xạ nhiệt quá lớn và thiếu cây xanh. Khi đó, lại cần một không gian tiểu khu và rộng hơn là quy hoạch một vùng phải có những điều kiện về mặt nước, cây xanh, hướng gió chung và các tiêu chuẩn chống ồn, lượng xe cộ ở mức đảm bảo vệ sinh cho cư dân. Trên thực tế, những khu dân cư có được các điều kiện này ở mức độ khá lại gần như lọt thỏm và quá ít so với đông đảo phần còn lại.

Một khía cạnh khác của ô nhiễm kiến trúc là về mặt kinh tế. Sự lãng phí trong xây dựng, đuổi theo các hình thức kiến trúc dập khuôn của các nước phát triển, không có một nền tảng lý luận và nghiên cứu, dẫn đến sự không ăn nhập. Khi vốn đầu tư càng nhiều thì chất lượng kiến trúc quy hoạch dường như tụt hậu. Nắn chỉnh một tuyến đường thiếu đồng bộ tốn kém hơn nhiều so với triển khai có kế hoạch tốt. Sự hỗn loạn và không điều tiết được của giá cả xây dựng cũng như bất động sản là một tác động có thực đến “ô nhiễm kiến trúc”. Những khu đô thị mới với những tòa chung cư như rừng bê tông, chủ đầu tư gạt bỏ những phần phụ trợ để giảm chi phí và tăng mật độ xây dựng, lại là một chiều ngược lại với sự lãng phí. Nhưng kết quả cũng vẫn là một sự ô nhiễm được báo trước.

Một ngôi nhà cơi nới xây trong khu phố cổ Hà nội cho thấy sự tuỳ tiện làm mất mỹ quan đô thị.

Khi vật liệu phong phú hơn, việc tìm vật liệu chủ đạo mang ngôn ngữ của thời hiện đại ít được nhắc đến nghiêm túc. Trừ những tòa nhà cao tầng đơn lập lắp dựng kính thép, đại bộ phận vẫn là bê tông và mái tôn chống nóng ở trên. Ô nhiễm về mặt vật liệu còn mang tính cấp thiết bởi liên quan đến các chất sử dụng để sơn phủ bề mặt, chống thấm và độ phôi của vật liệu xây dựng trong điều kiện khí hậu. Điều này có thể được kiểm tra từ khâu sản xuất, song ô nhiễm về cách thức sử dụng vật liệu lại rất khó xử lý. Tuổi thọ của vật liệu, phá dỡ và khả năng phân hủy chưa được nói đến. Tuổi thọ công trình kiến trúc ở Việt Nam thấp, vì vậy những thứ “rác” khổng lồ còn lại khi công trình thành phế thải chưa có hướng giải quyết. Những khu tập thể cũ là ví dụ. Ô nhiễm về vật liệu không còn là chuyện ô nhiễm theo nghĩa thị giác, mà thực tế là sự ô nhiễm gần với nghĩa đen nhất.

Hình thức kiến trúc hay thẩm mỹ cũng đang bị ô nhiễm nặng. Thành phố xấu, đường phố lộn xộn, mặt tiền và nhà không đẹp do không được thiết kế đồng bộ là một cấp ô nhiễm dễ đập vào mắt nhất, phản ánh một xã hội phát triển không bền vững. Không ở đâu trên thế giới nhà dân tự xây lại nhiều kiểu mẫu như ở Việt Nam. Khái niệm quy hoạch kiểu chia lô cũng đang làm giảm giá trị sử dụng đất đô thị. Những mặt nhà lổn nhổn cao thấp không đều hay mỗi mặt tiền sơn một màu lòe loẹt, cho đến kiểu dáng vay mượn là cấp căn bản của từng đơn vị. Những khu đô thị cũ mới đan xen nhau, thiếu mạng lưới giao thông và hạ tầng cơ sở phân cấp đến nơi đến chốn, lấn đất ngoại thành để xây nhà ở là mảnh đất màu mỡ cho những ô nhiễm nảy nở. Tâm lý ăn xổi tạo nên một tốc độ không kiếm soát, đến mức mọi bản quy hoạch đều “nhỡ thì” so với thực trạng kiến trúc xây dựng đang có.

Hậu quả của sự phát triển manh mún thiếu đồng bộ dẫn đến bộ mặt đô thị chắp vá phản cảm ngay khu trung tâm Hà Nội.

Ô nhiễm kiến trúc đang bắt đầu lan tràn cả ở nông thôn, nơi thiếu quy hoạch và thông tin để nâng cấp những không gian sống của cá nhân. Để hóa giải “ô nhiễm kiến trúc", một tư duy vượt khỏi nhu cầu trước mắt hoặc chạy theo lợi ích của một nhóm thiểu số có thể là giải pháp. Vai trò của kiến trúc sư cần được tôn trọng. Người quyết định đến vẻ đẹp của công trình phải là kiến trúc sư hoặc là một hội đồng có chuyên môn. Việc xã hội hoá kiến trúc cũng phải được thể hiện cụ thể để thực sự mỗi người dân phải thấy rõ trách nhiệm của mình đối với đô thị và môi trường sống.

(Theo SGTT)